Nguồn gốc của ngày Tết Nguyên Đán, hay thường được gọi ngắn gọn là Tết, có cội rễ từ thời đại Ngũ Đế, Tam Vương. Vào thời Tam Vương, vương triều nhà Hạ vốn đặc biệt chuộng màu đen, nên đã lựa chọn tháng đầu tiên của năm mới là tháng Giêng, tương ứng với tháng Dần (con hổ). Do cách tính toán này, ngày Tết Nguyên Đán được ấn định vào thời điểm đầu tháng Dần.
Đến thời nhà Thương, người ta lại yêu thích sắc màu trắng, vì thế đã chuyển tháng Sửu (con trâu), tức là tháng Chạp, làm tháng khởi đầu cho một năm mới. Tiếp sau đó, bước qua triều đại nhà Chu (kéo dài từ năm 1050 đến năm 256 trước Công nguyên), do tôn sùng màu đỏ nên vương triều này lại chọn tháng Tý (con chuột), tức tháng Mười Một, để làm tháng đón Tết.
Hệ thống các vị vua chúa kể trên đã căn cứ vào quy luật ngày giờ lúc thuở mới tạo thiên lập địa để thiết lập nên các ngày Tết khác nhau. Các đấng minh quân quy ước rằng giờ Tý là lúc xuất hiện trời, giờ Sửu là khi hình thành đất và giờ Dần chính là thời điểm sinh ra loài người.
Những cột mốc thay đổi quan trọng qua các triều đại
Đến thời kỳ Đông Chu, khi bậc hiền triết Khổng Phu Tử ra đời, ngài đã tiến hành sửa đổi và cố định ngày Tết vào một tháng duy nhất, đó là tháng Dần. Tuy nhiên, quy định này không giữ được mãi mãi. Đến đời nhà Tần (vào khoảng thế kỷ thứ III trước Công nguyên), hoàng đế Tần Thủy Hoàng lại ra lệnh thay đổi tháng ăn Tết sang tháng Hợi (con lợn), tức là tháng Mười.
Cục diện này chỉ dừng lại cho tới khi vương triều nhà Hán lên nắm quyền trị vì đất nước. Hoàng đế Hán Vũ Đế (vào năm 140 trước Công nguyên) đã đặt lại ngày Tết rơi vào tháng Dần (tức là tháng Giêng) tương tự như quy định từ thời nhà Hạ xưa kia. Kể từ dấu mốc lịch sử đó về sau, trải qua biết bao nhiêu thời đại biến thiên, không còn một vị vua chúa nào thực hiện việc thay đổi tháng Tết nữa.
Quan niệm của Đông Phương Sóc về các ngày Tết
Mặt khác, khi bàn về ý nghĩa các ngày đầu năm, học giả Đông Phương Sóc lại đưa ra một học thuyết rất đặc trưng. Ông cho rằng trong quá trình tạo thiên lập địa, ngày đầu tiên là lúc có thêm giống gà, ngày thứ hai xuất hiện loài chó, ngày thứ ba sinh ra loài lợn, ngày thứ tư sinh ra giống dê, ngày thứ mười lăm sinh ra giống trâu, ngày thứ sáu sinh ra loài ngựa, ngày thứ bảy mới sinh ra loài người và phải đợi đến ngày thứ tám thì các loại ngũ cốc mới được tạo thành.
Chính vì dựa trên quan niệm dân gian sâu sắc này, các ngày Tết Nguyên Đán hằng năm thường được cộng đồng tính toán kéo dài trọn vẹn từ ngày mồng Một cho đến hết ngày mồng Bảy.
