Núi Bà Đen hay Núi Điện Bà, còn mang tên chữ là Vân Sơn hoặc Linh Sơn, vị trí nằm cách thị xã Tây Ninh chừng 11 kilômét. Đây chính là ngọn núi sở hữu chiều cao lớn nhất khu vực Nam Bộ (đạt gần 900 mét). Trải rộng trên nhiều tầng độ cao khác nhau từ chân núi lên đỉnh, núi Bà Đen hình thành một quần thể kiến trúc gồm điện, chùa, miếu, tháp cùng hang động tương đối phức tạp. Nội dung phụng thờ tại đây đại bộ phận liên quan tới tín ngưỡng Phật giáo như Thích Ca, A Di Đà, Di Lặc, Đạt Ma Sư Tổ, Chuẩn Đề, Thế Chí, Địa Tạng, La Hán…
Bên cạnh Phật giáo là các vị thần, thánh thuộc tín ngưỡng dân gian hoặc chịu ảnh hưởng từ các tôn giáo khác như Quan Công, Tứ vị Sơn thần, Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu, Ông Địa, Ông Tà, Tứ vị Thiên vương… Đáng lưu ý, hệ thống các “Mẫu – Nữ thần” hội tụ tại đây tương đối đông đảo, bao gồm Cửu Thiên Huyền Nữ, Diêu Trì Kim Mẫu, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Địa Mẫu, Bà Chúa Xứ, đi kèm các hình tượng Cậu Tài, Cậu Quý, Cô Hồng, Cô Hạnh kế bên… Đặc biệt là Bà Quán Thế Âm với hơn mười pho tượng đặt tại khắp các cơ sở tâm linh trên núi (riêng Chùa Ông, tức Linh Sơn Tiên Thạch Tự, đã phụng thờ tới 4 tượng Quán Thế Âm).
Trong hệ thống Phật, Tiên, Thánh (bao gồm cả các “Mẫu – Nữ thần”) kể trên, nhân tố đóng vai trò điểm tựa cốt lõi cho các hoạt động tâm linh gắn với núi Điện Bà chính là Bà Đen – Linh Sơn Thánh Mẫu. Nơi phụng thờ trung tâm của Bà nằm tại Điện Bà (tọa lạc kế bên Chùa Ông – Linh Sơn Tiên Thạch Tự), ở khoảng lưng chừng núi tại độ cao chừng 400 mét.
Truyền thuyết về Bà Đen và sự ra đời của tín ngưỡng Linh Sơn Thánh Mẫu
Theo truyền thuyết dân gian, Bà Đen có tên thật là Đênh, vốn là con gái một viên quan địa phương. Năm 13 tuổi, nàng theo học đạo với một vị sư người Hoa. Sau này, do mang tâm nguyện xuất gia, khi con trai viên tri huyện Trảng Bàng (thuộc tỉnh Tây Ninh) tới cầu hôn, nàng Đênh đã bỏ nhà trốn lên núi rồi bị cọp ăn thịt. Phần thi thể còn lại của nàng được người dân mai táng ngay trên núi (vào ngày 5 tháng 5 âm lịch, sau này trở thành ngày giỗ chính của “Bà”) và được lập miếu phụng thờ do Bà tỏ ra vô cùng linh ứng.
Một dị bản khác truyền tụng rằng Bà tên thật là Lý Thị Thiên Hương, quê ở vùng Trảng Bàng, sở hữu làn da ngăm đen nhưng rất duyên dáng và kiên trung mộ đạo Phật. Nàng thường lên núi lễ Phật tại Núi Một (tên gọi cũ của núi Điện Bà). Trong một lần lên núi cúng chùa, Thiên Hương bị con trai tri huyện Trảng Bàng cùng đám gia nhân vây hãm bức hại. Nàng đã nhảy xuống vực tuẫn tiết để giữ trọn trinh tiết. Thân xác nàng được vị sư trụ trì chôn cất trên núi (vào ngày 5 tháng 5 âm lịch). Vì sự linh thiêng hiển ứng, người dân đã dựng miếu thờ và tôn kính gọi là “Bà Đen”, tên gọi của ngọn núi cũng từ đó mà thay đổi.
Dân gian còn truyền lại câu chuyện khi bị quân Tây Sơn truy kích từ Gia Định, phải rút chạy dọc theo dòng sông Vàm Cỏ qua vùng Tây Ninh để sang Xiêm, Nguyễn Ánh từng ghé vào núi Bà Đen trú ẩn và cầu xin Bà che chở cho tai qua nạn khỏi. Về sau khi lên ngôi, vua Gia Long đã ban sắc phong cho Bà Đen danh hiệu Linh Sơn Thánh Mẫu, đồng thời truyền lệnh đúc tượng đồng và cho xây dựng điện thờ khang trang hơn. (1)
Sự giao thoa văn hóa dân tộc trong hình tượng Bà Đen
Xét ở góc độ giao tiếp văn hóa dân tộc, tín ngưỡng “Bà Đen” (tức Mẫu Khmaur) vốn có nguồn gốc từ Nữ thần bảo hộ chùa của người Khmer, xa hơn nữa là tiếp nhận từ nữ thần Kali của Ấn Độ giáo. Nhiều khả năng từ câu chuyện có thật về một “Nàng Đênh” (hoặc “Lý Thị Thiên Hương”) kết hợp với sự tác động từ triều đình nhà Nguyễn, tín ngưỡng thờ Mẫu “Khmaur” của người Khmer bản địa đã chuyển hóa thành tín ngưỡng thờ Mẫu “Bà Đen – Linh Sơn Thánh Mẫu” của tộc Việt.
Về sau, Linh Sơn Thánh Mẫu được phụng thờ tại nhiều ngôi chùa Phật giáo của người Việt ở khắp các địa phương Nam Bộ với vị thế của một vị Bồ Tát hộ trì Tam Bảo. Một chi tiết đáng chú ý khác là ở một số nơi, người ta còn đồng nhất Linh Sơn Thánh Mẫu với Lê Sơn Thánh Mẫu (một vị nữ thần của Đạo giáo, từng là sư phụ của Phàn Lê Huê trong truyện cổ Trung Hoa), bởi từ “Lê Sơn” cũng mang nghĩa là “Núi Đen”. Không những vậy, tại nhiều nơi người ta còn hợp nhất cả hình tượng Thiên Yana (hoặc Bà Chúa Xứ) bằng cách đưa hai người con của Bà là Cậu Tài, Cậu Quý vào thờ chung với Linh Sơn Thánh Mẫu, đồng thời trong nghi thức cúng Bà thường xuất hiện tiết mục Hát (Múa) bóng rỗi.
Có thể thấy, “Bà Đen – Linh Sơn Thánh Mẫu” là một hình tượng “Mẫu” mang nhiều nét đặc thù trong tín ngưỡng thờ “Mẫu – Nữ thần” của người Việt tại Nam Bộ. Vị thần này vừa đóng vai trò là Mẫu – Nữ thần, vừa là Tiên nữ, đồng thời vừa là Bồ Tát.
Các nghi lễ trong Ngày Vía Bà Đen – Linh Sơn Thánh Mẫu
Hằng năm, lễ hội quy mô nhất tại Núi Bà Đen (thường gọi là “Ngày Vía Bà”) diễn ra tập trung vào các ngày 5 và 6 tháng 5 âm lịch với trình tự nghi lễ cụ thể:
Đêm 4 rạng sáng 5 tháng 5 âm lịch: Lễ Tắm Bà
Lễ Tắm Bà diễn ra vào lúc 0 giờ đêm tại Điện Bà, được vây kín bằng tấm màn tạm để cách ly với không gian bên ngoài. Nghi thức do các phụ nữ lớn tuổi thực hiện, bao gồm: thắp hương xin phép Bà, lau rửa tượng Bà bằng nước dừa nấu cùng các loại hoa, lá và nước hoa, thay trang phục mới do khách hành hương dâng cúng, sau đó cử hành lễ bái. Hoàn tất nghi lễ, nhang đèn được thắp sáng và cửa đền mở rộng để đón khách thập phương vào viếng. Lễ vật cúng Bà thời điểm này chủ yếu gồm hương, đèn, trà, quả; đôi khi có thêm rượu, bánh và vàng mã.
Ngày 5 tháng 5 âm lịch: Chính lễ Ngày Vía Bà
- Khoảng 6 giờ sáng: Cử hành Lễ “Trình Thập Cúng” với 10 món lễ vật gồm: hương, đèn, hoa, trà, quả, rượu, bánh ếch chay, cùng cặp dây chuyền, xuyến, bông tai (ba món sau là đồ mã). Nghi thức do các vị sư Phật giáo (mặc áo vàng) phối hợp cùng Ban tế lễ (mặc áo thụng xanh, thắt đai đen, mang hài, đội mũ tế) thực hiện trong tiếng chiêng, trống, nhạc lễ cổ truyền Nam Bộ và tiếng tụng kinh vang vọng.
- Buổi tối: Diễn ra chương trình Hát múa bóng rỗi (Múa mâm vàng, Múa mâm bạc, Múa đồ chơi…) và Hát chặp Địa Nàng trên nền nhạc dân tộc.
Ngày 6 tháng 5 âm lịch: Nghi lễ Phật giáo
Ngày này dành cho các nghi thức Phật giáo như tụng kinh Sám hối, Cúng Ngọ, Lễ thí thực cô hồn… (Trước đây, lễ hội còn tổ chức thêm chương trình Hát Bội vào các ngày 7 và 8 tháng 5 âm lịch).
Hoạt động du xuân và Hội Xuân Núi Bà
Bên cạnh nhu cầu tín ngưỡng, đông đảo du khách tìm đến Lễ hội Bà Đen Linh Sơn Thánh Mẫu còn nhằm mục đích thưởng ngoạn cảnh quan và vãng cảnh chùa. Tương tự, khoảng thời gian từ Tết Nguyên Đán kéo dài đến Rằm tháng Giêng hằng năm cũng thu hút lượng lớn du khách đến du xuân, xin lộc Bà và thưởng ngoạn không khí núi rừng. Dựa trên cơ sở đó, từ sau năm 1975, chính quyền địa phương đã chủ động đứng ra tổ chức các ngày “Hội Xuân Núi Bà”. Sự kiện này kết hợp linh hoạt giữa sinh hoạt tâm linh dân gian với việc tổ chức hội chợ, triển lãm, cùng các chương trình lễ hội kỷ niệm những sự kiện lịch sử và tri ân các chiến sĩ cách mạng đã gắn bó, hy sinh tại khu vực núi Bà Đen trong các thời kỳ kháng chiến.
Nhìn một cách tổng thể, Lễ hội Bà Đen – Linh Sơn Thánh Mẫu (Tây Ninh) là lễ hội dân gian gắn liền với việc phụng thờ một trong những hình tượng “Mẫu” đặc sắc nhất vùng Nam Bộ. Từ một “Mẫu” nhân thần mang tính địa phương (Bà Đen, Tây Ninh), Bà đã chuyển hóa thành một “Mẫu” nhiên thần của toàn vùng Nam Bộ (Linh Sơn Thánh Mẫu – Bà Mẹ linh thiêng của ngọn núi cao nhất phương Nam). Từ dáng dấp một Bà Mẹ giữ chùa của người Khmer (Mẫu Khmaur), Bà đã trở thành một nữ thần của người Việt mang trọn vẹn đặc tính vừa là Phật Bà, vừa là Tiên nữ, vừa là Thánh Mẫu (Linh Sơn hoặc Lê Sơn Thánh Mẫu), đóng vai trò trung tâm quy tụ cả một hệ thống Phật, Tiên, Thánh, Thần dày đặc trên núi Bà Đen.
Mặc dù xu hướng Phật giáo hóa ngày càng thể hiện đậm nét trong các hoạt động tại đây, song đông đảo người dân hành hương về núi Bà Đen – dù trong “Ngày Vía Bà”, dịp “Hội Xuân” hay ngày thường – không đơn thuần chỉ để tìm về cõi Phật, mà còn là để tiếp xúc với một thế giới tâm linh hội tụ đủ Phật, Tiên, Thánh, Thần, nơi Bà Đen Linh Sơn Thánh Mẫu đứng ở vị trí trung tâm, đại diện trọn vẹn cho thế giới ấy.
(1) Ghi chú: Hiện nay tại Điện Bà không còn lưu giữ sắc phong nào của vua Gia Long, chỉ còn sắc phong của vua Bảo Đại ban cho Bà với danh hiệu “Linh Sơn Thánh Mẫu tôn thần”.
